Make your own free website on Tripod.com

Prof. V.ESPEREMA

ADJUVILO

INTERNACIA HELPLINGVO

bazita sur la maksimumo dainternacieco,

da simpleco kaj deharmonio.

Sistemo IDO perfektigita

La plej bona internacia lingvo estas tiu kiuprezentas la plej grandan facilon por la plej granda nombro dahomoj.

Prof. JESPERSEN.

Tiu difino sufic^as por determini kompletela solvon de la problem.

Louis COUTURAT.

Prezo: Hfl 10.Ð /$US 5.00

NOVO

Bajonetstraat 78

3014 ZL Rotterdam

Nederlando

Esperanta eldono 1999

a la veras amikos

de la linguo internacionala

precipue

a la membros de Academia pro interlingua

ed a sua eminenta direktoro.

Prof. G. PEANO

me dedican tia libro.

V. E.

ENKONDUKO

La problemo de lingvo internacia estasunu el tiuj kies definitiva solvo pli kaj pli trudas sin c^iutage.

La c^iutaga sperto de pluraj miloj da esperantistoj el c^iuj landoj de la mondo dum la lastaj dudek jaroj (1) estas montrinta la senfinan variecon de la servoj kiujn povus doni al la homaro iu helplingvo lernita de c^iuj apud la denaska lingvo.

___

(1) La originala franca eldono aperis en 1910. ÐTrad.

___

Sed kiel definitive solvi tiun gravandemandon?

Se oni konsideras nur la rezultojn, kajse oni cedas ke sufic^as havi iun bonan lingvon, Esperanto solvas g^in, kaj la obstino de la disc^iploj de D-ro Zamenhof, kiuj ne volas enlasi en sian lingvon nek s^ang^ojn nek reformojn estas pravigita. Sed c^u tio sufic^os por la homaro? C^u g^i kontentig^os per bonalingvo internacia kaj c^u g^i ne volos alprenila plej bonan?

Iuj opinias tiel; de tie la pluraj skismoj, kiuj produktig^is c^e la partianoj de lingvointernacia.

Unuflanke la amaso da Fundamentistoj, kiuj konsideras lademandon solvita, gardas kaj propagandas kun entuziasmo kvazau^ religia la lingvon de Zamenhof, redaktas verkojn, eldonas revuojn, organizas kongresojn; aliflanke la perfektistoj, kiuj celas doni al la mondo la plejbonan internacian lingvon.

Tiuj malsamaj sistemoj konsentas pri la principo de internacieco metita en lapraktikon por la unua fojo de D-ro Zamenhof (1). Ankau^ ilia vortaro au^ prefere Radikaro estas, kun malmultaj diferencoj, la sama por c^iuj, kaj oni povas aktuale konsideri c^iujn tiujn lingvojn kiel diversajn dialektojn de iu sama lingvo internacia.

___

(1) Tamen la partianoj de la sistemoj homogenaj, kaj inter ili trovig^as tre eminentaj lingvistoj kiel s-roj Peano, Rosenberger, Meysmans, Monseur,Pagliero, Malenaar k.a., limigas tiun internaciecon nur al radikoj de origino latina.

___

Ilia malsameco trovig^as esence en la formoj gramatikaj.

Tre atenta kaj tre senpartia studo de la diversaj sistemoj perfektismaj estas nin konvinkinta ke Ido estas aktuale tiu kies ensemblo plej alproksimig^as al la plej bona internacia lingvo.

Ido havas kiel au^torojn s-rojn de Beaufront kaj Couturat.G^i prezentig^as kiel reformo kaj simpligo de Esperanto.

G^i havas super tiu lasta superecojn partajn nediskuteblajn.

Sed apud tiuj superecoj g^i enhavas,rimarkinde en la gramatiko, tre gravajn difektojn kaj komplikaj^ojn kiuj estas forigintaj de g^i multajn reformistojn kaj malhelpinta g^ian disvastigon ekster malgranda rondo de 300 au^ 400 adeptoj.

Kvankam tiuj difektoj estas ja realaj kaj gravaj, ili tamen estas korekteblaj. Pluraj homoj estas provintaj g^ustigi ilin kaj pluraj proponoj estas jam aperintaj, c^u kiel kompletaj projektoj c^u kiel proponaroj, aperigataj c^iumonate enProgreso, organo oficialaj de la lingvo.

Estas multe por preni en tiuj sennombraj proponoj. Sed neniu de la kompletaj projektoj povas komplete kontentigi: iliaj au^toroj s^ajnas multe malpli okupitaj kun forigo de la difektoj de Ido, ol kun arbitra prezento de kelkaj personaj ideoj, ing^eniaj sendube (1), sed neniel konformaj kun la principoj kiuj devus esti iliaj solaj gvidiloj.

___

(1) Inter la reformoj ni citos:Ile, de s-ro Seidel, vic-prezidantode la grupo idista de Berlino; Dutalingue, de s-ro Duthil; la Reformon de s-ro Brandt, ktp.. . . Kun escepto de kelkaj originalaj ideoj, ni ne taksas tiujn projektojn sufic^e seriozaj.

Estas klare, ekzemple, ke en la vortoDutalingue (dua lingvo), s-ro Duthilestas malpli okupita pri enkonduko de sufikso internacia, ol pri dono al lalingvo de nomo kiu rememorigos tiun de la au^toro. Jen la priokupig^oj personaj kiuj havas nenion komunan kun la principoj de la vera lingvointernacia.

___

Nia maniero agi estis tute alia. Prenante por kriterion de la plej bona lingvo internacia la principon esprimitan de la dana lingvisto Jespersen kaj popularigitan de Couturat, ni estas, gvidate per la sola zorgo doni al la mondo la lingvon la plej simplan kaj la plej facilan por c^iuj, ellaborintaj Adjuvilon.

Adjuvilo ne estas nova lingvo. G^i ne estas io alia ol Ido perfektigita, simpligita,senigita de ties difektoj, de ties malregulaj^oj, de ties komplikaj^oj, kaj revestita per nova formo samtempe multe pli simpla kaj pli harmonia. Krom tio ni estas nur aplikintaj konsekvence,anstatau^ halti mezvoje, la principojn deklaritajn de la au^toroj de Ido primitif. Ni gardis de tiu lasta c^ion kio estis bona, kaj malakceptis nur la formojn difektojn, kiujn ni anstatau^igis per pli bonaj formoj.

Persvadite ke la estonteco rezervita por la lingvo internacia estas vastega, kaj ke g^i devas ne nur esti utila al tiuj kiuj volas esprimi materiajn bezonojn au^ servi komercajn interesojn, sed krome doni novan animon al tiuj kiuj pensas, al tiuj kiuj amas, al tiuj kiuj kantas, kaj kiuj volas ke iliaj pensoj, iliaj amoj au^ iliaj kantoj estu konataj ekster la limoj de iliaj landoj, ni estas strebintaj doni al Adjuvilo c^iom de la beleco, dolc^eco kaj sonoreco kio konvenas al la plej homa bellingvoj.

Lau^ la profunda rimarko de la karmemora d-ro Javal, por solvi la helplingvan demandon necesis kunigi la karakterizajn ecojn de la du eu^ropaj lingvoj plej disvastig^intaj en la mondo: la hispana kaj la angla; preni de la unua la nekompareblan belsonecon, la majestan harmonion, kaj al g^i apliki la gramatikan simplecon de la dua: Ni kredas ke Adjuvilo plene respondas al tiu programo.

Ne volante prezenti la kompletan teorion de Ido simpligita en tiu c^i volumo, ni faros tion en estontaj verkoj; unue necesis ke ni pravigu la oportunecon kaj bonegecon de nia reformo, kaj por tion fari montri ke la aktuala formo de Ido primitif tia kia propagandata de la Uniono di la Amiki, ne akcepteblas. C^iuj sinceraj partianojde la lingvo plej bona kaj plej facila pour c^iuj komparu do sen antau^jug^e la du lingvojn, kaj se, kiel s^ajnas al ni nedubeble, la teoria kaj praktika supereco de Adjuvilo konvinkas ilin, ili ne hezitu g^in akcepti: Estus samtempe nepardonebla blindeco, grava eraro kaj peko kontrau^ iliaj principoj mem, konservi obstine formojn kiujn ili scias esti difektaj; kaj ili meritus la riprochon fetis^istoj kiun la c^efaj idistoj estas multfoje farintaj al la fideluloj de Esperanto.

Pli au^ malpli frue, la formo deAdjuvilo trudos sin al Ido, tio estas certa.

C^u ne estus pli bone, dum la disvolvo de Ido estas apenau^ komencita, adopti g^intaj, kaj eviti tiel poste disig^ojn kiuj estus g^ia ruinigo?

Eble iuj idistoj riproc^os ke ni turnis nin rekte al la publiko, kaj ne uzis por prezenti nian projekton kelkajn pag^ojn larg^e apertajn de Progreso, organo dedic^ita al la libera diskuto kaj tiu konstanta perfektigo de la lingvo internacia.

Estas ke ni scias tro bone kion signifas tiu libera diskuto kaj tiu konstanta perfektigo. Ni konscias pri la sorto rezervata por sennombraj proponoj de plibonigojkaj de reformoj prezentitaj de la idistoj kaj metitaj en la pag^ojn liberaj de Progreso.

Tiu s^ajna libereco estas nenio alia ol tromp-logilo: senescepte, kiom ajn bone bazitaj estu tiuj diversaj proponoj, mallonga respondo traktas ilin kiel neniaj^ojn, kajdecide asertas ke ne ekzistas, post c^io, io pli bona ol la aktuala formode Ido, -- formo sanktega kaj netus^ebla malgrau^ principoj kaj deklaroj. C^u la j^uro de fideleco trudata de la Uniono di la Amiki al g^iaj membroj ne estas, pri tio c^i, sufic^e edifa?

Ni ankau^ preferis turni nin rekte al la idistoj mem; ni ankorau^ petas ilin kontroli en tuta sincerecoAdjuvilon, kaj kompari senpartie ties gramatikon al tiu de Ido primitiva.

Ne ne povas pli bone fini tiun c^i Enkondukon ol per reprodukto de tiuj sama jvortoj kiujn de Beaufront sub la pseu^donimo de Ido skribis c^e la fino de sia bros^uro nomita:La veraj principoj de la lingvo internacia.

Kaj ke oni ne esperu ke la homaro kontentig^u per la malpli bona, de la malpli simpla, de la malpli kompleta. Tio estus forgesi ke g^i estas kaj estos pli kaj pli klera pri lademando. La homaro pau^tas pli au^ malpli longe antau^ la pli bona sed g^i venas al g^i c^iam.

V. Esperema

Parizo, 1 au^gusto 1910.

C^APITRO I

La fundamenta helplingvaøprincipo

Kiel g^i estas aplikata

en la sistemo aktuala deIdo.

"La pli bona internacia lingvo,diras Prof. Jespersen, estas tiu kiu prezentas la plej grandan facilon por la plej granda nombro da homoj."

"Tiu difino, aldonas s-roCouturat, sufic^as por determini komplete la solvon de laproblemo."

De tiu kriterio de la plej bona internacia lingvo sekvas logike iu kvanto da principoj kiuj devos servi kiel bazo netus^ebla por la tuta konstruaj^o; -- principoj gvidaj, -- se mi rajtas tiel diri, -- kiuj gvidos la kreanton de la lingvo dum c^iuj liaj esploroj, inspiros lin c^ela elekto de la formoj plej konvenaj.

Ni studu tiujn principojn, kaj vidu kiel ilia aplikado estas farita en Ido.

S^ajnas al mi ke la unua devas esti formulita jene:

La internacia lingvo devas esti absolute regula.

Se tiu principo estas tus^ita, kaj se, en unu kazo, au^ en du specifaj kazoj, oni trovas bonajn kialojn por malobservi g^in, oni malfermas tutgrande la pordon al arbitreco: Je c^iu pas^o oni spertos la bezonon aldoni esceptojn, novajn malregulecojn, sub preteksto doni al la lingvo pli da varieco, au^ pli da ric^eco.

La malregulecoj kaj la esceptoj svarmasen Ido:

a) Malregulecoj en la akcentado;

Lau^ la g^enerala regulo la akcentodevas fali sur la antau^lastan silabon de c^iu vorto. Escepte, la vortoj finig^antaj en ar, ir,or, kaj al, kaj iuj aliaj,havas la akcenton sur la lastasilabo.

b) Malregulecoj en la formado de la pluralo.

La pluralo estas pere en la artikolo kiam tiu c^i trovig^asantau^ adjektivo kies pluralo povas esti indikata nur per artikolo.

G^i estas per i en la substantivoj, sed necesas antau^e malaperigi lao-finaj^on karakterizan.

Por la pluralo de la adjektivoj, estasdu reguloj:

1e En la ordinaraj kazoj, laadjektivo restas senvaria.

2e En la adjektivoj uzataj kiel substantivoj estas kazoj en kiuj la pluralo formig^as per aldono de i al la finaj^o (labonai), kaj aliaj kazoj en kiuj la pluralo formig^as kiel c^e la substantivoj per aldono de i al la radiko.

C^e la pronomoj relativaj kaj demonstrativaj asimilig^intaj al adjektivoj, la pluralo formig^as per anstatau^igo de la fina i pera (ta, qua, = ti, qui; nia, mia, = nii, mii).

c) Malregulecoj en la uzado de la akuzativo,

kiu ne ekzistas en Ido, diras la idistoj,sed kiun necesas tamen lerni kaj uzi devige en kelkaj kazoj. Tio estas,

1e C^e la inversioj. 2e C^e lapronomoj relativaj komplementaj. Tamen la adjektivoj, al kiuj la pronomojrelativaj estas asimilig^intaj, neniam prenas la akuzativon.

d) Malregulecoj en la formado de adjektivoj posesivaj,

kie, kontrau^e al la g^enerala regulo, lau^ kiu sufic^as aldoni la finaj^on a al lapersona pronomo, la triapersonaj posesivoj en la singulara formig^as per aldono de sa. Tiel oni diras: Me-a, tu-a,ni-a, sed il-sa, el-sa, ol-sa.

e) Malregulecoj en la finaj^oj adjektivaj-pronomaj,

kie per nekomprenebla strangeco, kies logikan klarigon oni vane serc^us, iuj adjektivoj ig^antaj personaj gardas la a-finaj^on, iuj aliaj prenas la o-finaj^on,kaj tria kategorio transformig^as al u!

f) Malregulecoj en la derivado,

kie la transformo de adjektivo al substantivoofte kontrau^as la g^enerala regulo: C^ar bono lau^ la derivado idista signifas bona homo,richo, ric^a homo, santo,sanktulo, ktp, nulo devus signifi neniu (homo) kaj ne nenio, ulo, kiuajn homo kaj ne kiu ajn afero, irgo, kiuajn kaj ne kio ajn, to quo, tiu kiu kaj netio kio.

Trovig^as en tiu malkonsekvenceco pli ol unu parta eraro, pli ol pli ol unu malreguleco kaj komplikeco nepravigeblaj, estas la malvirto de la sistemo de derivado idista mem kiu rivelig^as.

La sistemo esperantista, malgrau^ malregulecoj kiujn ni kredas esti korekteblaj, estis, oni devas konsenti,-- samtempe pli simpla kaj pli logika. Prenu ekzemple la ideon esprimatan per la adjektivo bona. Ni povas konsideri tiun ideon abstrakte, en si mem, kaj ni havas, per la simpla anstatau^igo de la substantiva finaj^o al la adjektiva finaj^o, la vorton bono. Ni povas konsideritiun ideon konkrete c^u en iu afero, iu objekto, kaj ni havas bon-aj^o (bona afero), c^u en iu persono,kaj ni havas bon-ulo (bona persono). Se nun ni konsideras la bonan kvaliton de tiu persono au^de tiu objekto, ni havas bon-eco (bona kvalito). Tio estas simple, kaj tio estas kompleta.

Kio povus esti konvinkinta s-ronCouturat malordigi la zamenhofan sistemon de derivado? Li diras al ni ie, ke li tiel faris pro du motivoj; unue pro persona antipatio kontrau^ tiu finaj^o ulo kiu longigas la vorton je unu silabo, kaj devigas diri richulo anstatau^ richo, bonulo anstatau^ bono; -- ni povus demandi al li tiam kial li ne faris simile por aj^o, kiu estas tutsame longa sen esti, ni kredas, pli eleganta ol ulo???

Sed estas alia kialo. S-ro Couturat ne volas la sistemon de Zamenhof, c^ar tiu sistemo kontrau^as lian opiniojn filozofiajn. "Malgrau^ Platono kaj ties disc^iploj, li diras, mi rekonas nek la bonon en si mem, nek la veron en si mem". Mi ne agnoskas distingon inter la bona kaj la bono, la vera kaj la vero, la bela kaj la belo. Mi ne konas ol personajn bonajn ol aferojn belajn. Sekve la bona kaj labono esprimig^as egale en Ido per boneso; la vera kaj la vero per vereso: Des pli malbone por tiuj kiuj ne dividas la ideojn filozofiajn de s-ro Couturat! Ili ne eniros en la regnonde Ido kie se ili eniras ili devos decidig^i legi sur la porto skribaj^on analogan al tiu kiun Danto kredis vidi c^e la enirejo de la Infero: Forlasu c^iun esperon.

Ec^ se supozi ke s-ro Couturat estas milfoje prava filozofie, li estas milfoje malprava lingve c^ar li forprenas de lainternacia lingvo rimedon kaj distingaj^on kiuj posedas c^iuj lingvoj antikvaj kaj modernaj. Li metas sin en la malkapablon esprimi en sia lingvosiajn proprajn ideojn, kaj ni defias lin traduki en Idon la frazon kiuj ni j^us pruntis de li.

Tiu ne estas krome la sola riproc^o kiun meritas lia sistemo de derivado, kaj ni revidos en detalo iujn afiksojn de lia lingvo.

***

La dua principo kiu devenas de ladifino de Prof. Jespersen estas tiu c^i:

La internacialingvo devas enhavi neniun senutilan komplikaj^on.

Estas vere strange kela au^toroj de Ido forgesis tiun principon g^is la punkto de enkonduki en la internacian lingvon formojn kies perfekta senutileco estis elmontrita dedudek jaroj da praktiko, kaj kiuj plie tute ne ekzistas en la plimulto el la modernaj lingvoj.

En c^iuj tiuj modernaj lingvoj la pasivo formig^as per la helpo de helpverbo akompanata de la koncerna participo. Oni diras: esti amata. "To be loved", "estas amado","geliebt werden". Estas same en Esperanto.

Tiu formo estas multe tro simpla por la filozofia spirito de s-ro Couturat. Li ne au^dacas tamen forigi g^in, sed forgesante komplete la grandan leg^on de la evoluo, kiun li reklamas aliloke, li igas nin retroiri je 20 jarcentoj, kaj kredas esti farinta mirindaj^on dotante Ion per pasiva voc^o plene sinteza. La logiko, kontrau^e, komplete mankas en tio, kaj oni sin demandas per kiu mirindaj^o amesos povas signifi estos amata, au^ kantesis, estis kantata?

Tio kion ni diras pri la pasiva voc^o, ni devas diri same pri la infinitiva modo.

Ekzistas en Ido por c^iu verbo ses formoj infinitivaj: tri de la aktiva voc^o: ar, ir, or, kaj tri de la pasiva voc^o: esar, esir, esor.

Jen, oni devas rekoni aprezindan kvanton da senutilaj komplikaj^on en lingvo kies au^toroj havas la pretendemon prezenti al la mondo kiel la solvon la plej simplan kajla plej facilan de la internacia lingvo.

***

Al la principoj de simpleco kaj de reguleco kiuj devigas sin kiam oni volas realigi la plej bonan internacian lingvon, kaj la plej facila por c^iuj, oni devas aldoni alian principon de kiu logiko kaj prudento montrasla konvenon, por ne diri la neceson. Oni povas formuli g^in jene:

La internacia lingvo devos sin prezenti en kondic^oj de eu^fonio kaj de beleco ellaboritaj g^is maksimuma eblo.

Inter du lingvoj egale simplaj, egale regulaj, egale internaciaj, sed el kiuj unu kontentigas pli perfekte ol la alia la postulojn de beleco kaj de harmonio lau^ aspekto, ni ne hezitos elekti tiun lastan.

Tiu principo estis, se ni formulita eksplicite de la au^toroj de Ido, almenau^ rekonata implicite de ili kiel necesa.

Tie denove, post ol esti deklarintaj principojn, s-roj Couturat kaj de Beaufront restis mezvoje en ilia praktika apliko.

La nevariebleco de la adjektivo,prezentita kiel principo, estas kontrau^a ne nur al la g^enio de c^iuj lingvoj latinidaj, sed krome al la kutimoj de la granda plimulto de la civilizitaj homoj, c^ar estas nur du lingvoj kiuj posedas tion: la angla kaj la hungara; kaj, longe for de korekti tiun apenau^ kompreneblan kaj nepardoneblan mankon, la itala pluralo per i kontrastas kun la finaj^oj adjektivaj neu^traj kaj nevarieblaj per a kaj la finaj^oj anglo-saksaj per al (akcentataj) igas g^in ec^ pli s^oka (1). Estas anomalio des pli nepardonebla tio ke, de la vidpunkto de la facileco, la nevariebleco de la adjektivo estas trompo: Mi diras trompo, kaj g^i meritasduoble tiun kvalifikon, c^ar tamen necesas en iuj kazoj doni pluralon al la adjektivo, kaj estas multe pli malfacile parkerigi esceptojn ol unu g^eneralan regulon.

___

(1) Sekreta sento de harmonio, por uzi la esprimon de s-ro Couturat, igas nin trovi komplete mals^atinda tiun ligon de a singulara al i plurala. Ekzemple: bela flori, multa homi, au^ plievarm jorni, floroz voyi, ktp.

___

***

La internacia helplingvo devos konsisti el elementoj kombinantaj la plejan internaciecon eblan, cele al esti komprenebla per la minimuma strebado al la plej granda nombro da homoj.

Ni ne restos longe c^e laprincipo de internacieco ankau^ inkluzivitaen la difino de Prof. Jespersen. Se ni ne faros tion ne estas c^ar nirifuzas atribui c^iom de la graveco kiun g^i meritas al tiu principofondamental kaj nepra de internacia lingvo:estas c^ar ni jug^as ke g^i estas sufic^e atestita de Ido, kiu en la Veraj principoj de la lingvointernacia dedic^is al g^i lokon preskau^ eksklusivan;ankau^ estas en la Vortaro ke trovig^asmalplej da malperfektaj^oj.

Estas iuj tamen!

Ni ne povus, ekzemple, toleriucel por birdo, kiu estas pure itala, dumla radiko avi atingas c^iujnlatinid-lingvanojn; poste la anglalingvanojn per la vorto aviary, kaj la tutan mondon per la vorto aviation ig^inta internacia, ktp.

La profunda studado de g^ia vortaromalkovras al ni amason da aliaj eraroj c^e la elekto de la aliaj radikoj,kaj, kio estas pli malbona, la maleston de ia ajnmetodo, kaj la evidenta malobservo de laprogramo kiun Ido estisskizinta en la bros^uro citita supre.

Kelkaj samkategoriaj vortoj kiujn ninomas paralelaj c^ar ili havas en c^iujlingvoj de kiuj ili estas pruntitaj origon, formon kaj uzon ielparalelaj, c^esas esti tiaj sen kredeblakau^zo. Kial la formo diplomaco (kaj nediplomatio) flanke de demokratio? kialskrib-ar (kaj ne skript-ar) flanke delekt-ar -- kaj kvanto da malkonsekvencaj^ojde la same tipo? En la plimulto de la kazoj, oni faris tion kun la videblaintenco eviti konfuzig^ojn: sed tiu timo mem ne estis c^iampravigita.

Sed la difekto plej grava estas en laortografia formo kiun Ido estas doninta alsiaj vortoj.

En la Veraj principojde la lingvo internacia Ido skribis en dikaj literoj:ÇLa grafismo unue, la fonetismo poste!È Kaj li pravis, pro du kialoj: 1¼ c^ar 90 fojojn el 100 la internacia lingvo estos skribata, kaj ne parolata; 2¼ c^ar malakceptante, prokialoj de praktikeco, la supersignitajnliterojn kiuj permesis akordigi la grafismon kun la fonetismo, li estisdevigita elekti inter unu kaj la alia: li elektis la unuan, kaj permalkonsekvenco evidenta, li metis g^in en la duan rangon: estas tiel ke likripligas c^iuj vortojn kun kc au^ ensc; kaj skribas aceptar por akceptar,suceso por sukceso, instinto porinstinkto, ceno por sceno,cienco por scienco, ktpÉ Per priakcenta skrupulo pus^ita preterg^ustaj limoj, li malbeligas la tutankategorion de vortoj kun io, kaj skribasfamilyo, filyo, historyo, Eklezyo, religyo, radyo, ktpÉ anstatau^konservi la grafismon internacian familio, historio,religio, radio ktpÉ

Ni plu diru ke la pluralo de tiujvortoj: historyi, religyi, aldonas ankorau^pli al ilia malbeleco, kaj igas ilin krome malfacileprononceblaj.

***

La internacieco devas regi ne nur c^ela vortaro, sed ankau^, tiom kiom eble, c^e la formoj gramatikaj. Kajnecesos zorge bone ke tiu internaciecogramatika, se oni povas tiel nomi g^in, difektu nek lasimplecon, nek la regulecon netus^eblajn dela internacia lingvo.

Ido enkondukis, kontrau^ c^iuj regulojde internacieco, vortojn au^ formojn gramatikajn, kiujn tiom da aliaj havusmulte pli da kialoj por anstatau^igi. De kie venas kad por diri c^u? kajol kiel neu^tra persona pronomo de la 3¼persono?

Kial esti elektinta ar por indikilo de la infinitivo, kaj ez kiel finaj^on de la subjunktivo imperativa?

Volante flati la hispanojn kaj lafrancojn, tiuj du finaj^oj profunde s^okas ilin. Se la hispano aprobas kiamli vidas la verbon amar, se la francokomprenas kiam oni diras al li venez, iline povas reciproke malebligi al si trovi groteske, ke venir tradukig^as per venar,dormir kaj courirper dormar kajkurar, kaj ke liirez signifas: ke ili iru.

Ni aldonu ke tiuj finaj^oj arbitrajvenigas al la gramatiko c^iun specon de zorgoj. La finaj^oj perar kiuj estas absolute damnitaj de laevoluo, devigas enkondukon de esceptoj enla akcentado de la vortoj, kaj ili krome ne povas esti konvene prononcatajde la angloj. Koncerne la finaj^on ez neakcentata,g^i ne estas sufic^e sonora por dece ludi la rolon deimperativo.

...

Ni ne povas eksponi tie c^i c^iujn ella difektoj de Ido. Sed necesis substrekila plej frapajn makulojn de g^ia gramatiko kaj de g^iavortaro.

Tiuj makuloj forprenas nenion, cetere,de g^iaj bonaj kvalitoj. Kaj nia sola linio de konduto estos tiu c^i:malaperigi la unuajn kaj konservi la duajn, dume aldonante al tiujnovajn.

C^APITRO II

La fundamenta helplingvaprincipo

Kiel g^i estas aplikata

en Ido simpligita au^Adjuvilo

1. -- La reformo devos konsisti esencekaj antau^ c^io el la jenaj eroj:

Reguligo de la akcentado de lavortoj;

Reguligo kaj simpligo de la regulo porformado de la pluralo c^e la artikolo, la adjektivoj, la substantivoj, lespronomoj;

Komplete forigo de laakuzativo;

Simpligo de la konjugacio per la forigode la pasiva voc^o sinteza kaj de la kvin superfluajinfinitivoj;

Simpligo de la formado de la posesivajadjektivoj, kaj forigo de la malregulaj formoj;

Reguligo de la derivado, kaj unuigo dela finaj^oj adjektivaj-pronomaj.

Plibonigo de lag^enerala aspekto de la lingvo, a kiu oni donos karakteronpli naturan, same kiel plian belsonecon.

Serioza revizio de la afiksoj kaj de lavortaro: Forigo de pluraj difektoj de detalo kaj anstatau^igoj per plibonaj formoj de formoj malbonaj au^ nesufic^e internaciaj.

2. -- La Esperanta pluralo enj, kiun la plimulto de la reformistojtrovas nesufic^e harmonia (1), havas tamen super la pluralo de Ido primitiftre grandan avantag^on: G^i estas pli simpla, kaj aldonig^as sen iu ajnmalfacilo a la finaj^o de substantivoj, adjektivoj, pronomoj relativaj,c^iam respektante kaj la normalan akcentadon, kaj la karakterizan finaj^on.Tiuj du punktoj estas aparte gravaj.

___

(1) Prononcata kielg^i devas esti, la j-finaj^oestas neniel malharmonia. Sed la principo de internacieco devigas ninpreferi la finaj^on s.

___ Necesos tial reveni al la antau^aformo de la pluralo, au^ adopti alian kiu estu simile au^ ec^ plibona.

La finaj^o s, kiu estas uzata kiel indikilo de la pluralo fare de pliol 350 milionoj da personoj, aperas tuj kiel la solvo c^iel la plejkontentiga. G^i aldonig^as kun ekstrema facileco al c^iuj vortoj kapablajpreni la indikilon de la pluralo. Per g^i la lingvo gajnos forton,harmonion kaj sonorecon: g^i surmetos tiun elegantecon de naturanovlatineco postulata de sia vortaro,novlatineco de kiu la kastilia lingvo s^ajnas al ni kiel la reenkarnig^oplej pura.

Tiu eleganteco mankas al Ido primitiva;g^i donas al tiuj kiuj volus g^in paroli la impreson de lingvonefinita.

La sonoreco gajnota de la lingvo Idoper tiu nova formo de la pluralo pliigos g^ian kompreneblon. Kun malpli dapeno la oratoro c^e la estontaj internaciaj kongresoj igos sin kompreenatade c^iuj; kun pli da dolc^eco kaj samtempe da forto la internacia lingvoesprimos en la literaturo kaj en la poezio (1) niajn sentojn kaj niajnimpresojn.

___

(1) Al tiuj kiuj timus, de la vidpunktode eu^fonio, la oftecon de la litero s, nirememorigos ke la hispana, unu el la plej harmoniaj lingvoj se ne la plejharmonia el c^iuj, enhavas 12% da g^i ol Adjuvilo. C^u iu iam riproc^is la hispanan protio?

Krome, oni povus eviti sen iu ajnmalkonveno la uzon de la pluralo en la artikolo kaj la participoj,kie ne ekzistas la sama neceso kiel en la aliaj kazoj. Ekzemple:Nos estin rigardanta la kampos anstatau^:Nos estin rigardantas las Kampos.

___

3. -- Evidente ni devos doni al lakonjugacio novan finaj^on. Sed ni havos nenion por perdi pro la s^ang^o: Lafinaj^o s estas arbitra. La finaj^on ne estas tia, kaj, je rimarkindakoincido, trovig^as en la konjugacioj de multaj lingvoj apartenantaj alfamilioj plej diversaj. Ni alprenos g^in, kaj ni havos nenion por bedau^ridirante: las avios kantan sur las arboros de nosajardeno (1), anstatau^: la uceli kantas sur la arbori di niagardeno.

___

(1) En la hispana: los p‡jaroscantan sobre los ‡rboles de nuestro jard’n.

___

4. -- Kompreneble por nenio en la mondoni konservos la ac^an ez, por indiki lasubjunktivon-imperativon; la finaj^o ens^ajnas tro trafa, kaj ankau^ tie, dirante ÇPropagen vos AdjuviloÈ ni estos tuj komprenata de la germanoj,kiuj diros: ÇVerbreiten SieAdjuvilo!È, kaj de la hispanoj, kiuj diras: ÇPropagen Vds Adjuvilo!È

5. -- La infinitivo eni, komuna krome al ses au^ sep lingvoj,havas nenombreblajn avantag^ojn: g^i lasas al la radiko ties normalanakcenton, g^i asignas al la verbo simplan karakterizilon, senperekorespondan al la finaj^oj o, a, e de lasubstantivo, de la adjektivo kaj de la adverbo.

G^i povas krome esti aldonatasen misformi la latinajnradikojn kiu ajn estu la konjugacion(dormi, veni) same kiel la g^ermanajnradikojn, kiuj g^emus vidi sin vestac^itaj de Ido per malartismaar (ekzemple lernar,drinkar, same ofendaj kiel dormar kaj venar).

6. -- Koncerne la akuzativon, estas bedau^rinde ke Ido primitiva farintasnenion ol kompliki ties uzadon, kiam estus sufic^e facile radikale forigig^in.

Estas unu kazo, ili diras, kie laakuzativo estas utila, kaj unu kazo kie g^i estas necesa. G^i estas utilaen la inversioj. -- Sed la hispana kaj la itala ne posedas g^in kaj tamenhavas inversiojn! Oni simple evitos la inversiojn kiuj estus dubsencaj; onipovos traduki: Mi ac^etis librojn, per: Libros mekomprin; sed oni ne faros inversion en frazoj de tiu c^ispeco: Petro batis s-ron XÉ c^ar estusdubsence. Estus nur unukazo en kiu la akuzativo estu necesa, tio estas enla uzado de la relativa komplemento. Lau^ la ekzemplo de la angla, lahispana kaj c^iuj lingvoj novlatinaj, ni havos pronomonkomplementan kun nevariebla formo. Apud qua (kiu) kaj quo (kio) nihavos que (kiun, kion), kiu prezentas sinal ni kiel la plej internacia.

Le monsieur que vous avez vu ici poss¸de ces champs que nous avons admirˇs pendant notre voyage:La siro que vu vidin hike,posedan las agros, que nos admirin dum nosavoyajo.

Same oni povos diri en la demandaformo: Que vu vidin? por traduki:Kiun au^ kion vi vidis? Se oni volas netefari la distingon persono au^afero, singulare au^ plurale, nenio plisimpla ol uzi la formojn qua-que vu vidin? quo-que vuvidin? quas-que vu vidin? -- formoj absolute ekvivalentaj alla francaj formoj qui-est-ceque? au^ qu'est-ceque? C^u multaj francoj ne ofte diras pli simple, malgrau^malg^uste, quoique vous dˇsirez, Monsieur? qui que vousvoulez voir? En Adjuvilo niuzos tiun simplan formon; quoque vu komprin?ekvivalente al quo estas tio que vukomprin? (1)

___

(1) Se oni timas ke tiu formo -- kiuestos cetere malofte uzata, -- estas tro peza, oni povos multe pli simpledistingi la objekton de la subjekto per la loko kiun ili okupas en lapropozicio. Qua vu vidin = Kiun vi vidis? Qua vidin vu =Kiu vidis vin?

___

7. -- Ni estas vidintaj ke porpersonigi adjektivon, Ido donas al g^i jenla finaj^on o (bono,richo), jen simple la finaj^on a (mea, ta, ca, qua) kaj jenla finaj^on u (ulu, nulu,irgu), sen ke io povu pravigi tiun oblecon de formoj. Atentastudo estas konvinkinta nin ne nur ke specialafinaj^o por la persono ne estas necesa, sed ankau^ ke tiokondukos al neeviteblaj komplikaj^oj.

En preskau^ c^iu lingvo, krome kajinkluzive de Esperanto, la formoadjektiva sufic^as por la personoj kajestas uzata en multaj kazoj. Oni diras en la franca: Nulne sait: same bone kiel Personne nesait; en Esperanto: Neniuscias; kial oni ne diru en Ido: Nulasavan?

Des pli se ni adoptus la formojnnulu, omnu, altru, kelku, ni devus en lapluralo au^ sekvi la g^eneralan regulon, kaj ni havus nulus, omnus, altrus ktp, kio estas s^oka, au^ enkonduki escepton, kio estas kontrau^ la netus^eblaprincipo de la plej granda facileco. -- Onidiros tial, simple gardante la finaj^on a:

Algunas asertan,algunas negan, las unas diran blanke, las altras diran nigre, omnas pensandiversmaniere: (Kelkaj asertas, aliaj neas, c^iuj pensasdiversmaniere).

Tiu sistemo valoros ne nur por laadjektivoj-pronomoj relativaj, demonstraj au^ nedifinitaj, sed ankau^ por laadjektivoj kvalifikaj. Sen rekuri c^iufojeal la sufikxo ulo kiel faras Esperanto, onidiros tre bone: un richa anstatau^un richulo; la richas kaj la malrichasanstatau^ richulos kaj la malrichulos, ktp. (La adjektivoj tiel izolitaj aplikig^osnature al la personoj kaj ne indikos laaferojn krom se la kunteksto indikas.Konfuzo do ne estas ebla.)

8. -- En la vortprovizo ni revizios kun zorgo c^iujn radikojn: plurajntro arbitrajn kaj nesufic^e internaciajn ni anstatau^igos per pli bonaj:ucelo pure itala anstatau^ig^os peravio; hano,hanino farig^os galo kajgalino; dioperdos sian sencon de tago kaj refarig^osdio kiel en Esperanto; kelka pure franca anstatau^ig^os per alguna, komuna al tri grandaj lingvoj; cen refarig^os scen:kam kin kaj kande refarig^os: quam, quinkaj quande. -- La sanskrita (?)kad anstatau^ig^os per la latinanum; la itala di anstatau^ig^os per la internacia de; la arbitra olanstatau^ig^os per it. Damzelo signifos ne junulinosed junulo, kaj junulino diratos per damzelino. Se tranchisignifas Çtranc^iÈ g^enerale, raziÇtranc^i per raziloÈ, tondiÇtranc^i avec tondiloÈ, kial kuti nesignifu Çtranc^i per tranc^iloÈ? Ni havus por Çtranc^iloÈkutilo kiel ni havas por ÇraziÈrazilo kaj por ÇtondiÈtondilo.

Jen kiel ni revizios la vortprovizon deIdo.

Ni pliigos la internaciecon de iujvortoj per la adopto de radikoj hibridaj:Ekzemple: sulo (soleil), kiun oni trovas enmultaj dialektoj latinaj au^ germanaj, unuigos la fontojn desol al tiuj de sun; dago (tago) reprezentassamtempe tag germanan kaj day anglan, ktp.

Fine, ne malaperigos lahororajn (1) finaj^ojn en yo, kiuj igis la internacian lingvon simili al iu krudavilag^a dialekto, kaj ni skribos -- kiel la tuta mondo -- familio, filio, kaj simile.

___

(1) Tiu epiteto [fr. horribles] estas pruntita de Ido-partiano mem.

___

9. -- Restas al ni revizii laafiksojn.

C^u oni povas diri ke malglui estas la kontrau^o de glui g^uste same kiel malbonaestas la kontrau^o de bona?Simile, c^u malfaldi estas alfaldi, au^ malkovri al kovri, same kielmalsag^a estas rilate al sag^a? C^u estas logike uzi la prefikson mal en unu kaj la alia kazoj? Evidente ne!

Ni devas tial enkonduki la internaciansufikson des antau^ la radikoj esprimantajagon (verbaj radikoj). Mal estos uzata antau^ la radikoj esprimantaj iunkvaliton (adjektivaj radikoj). Ekzemple: Lamalfelic^a viro malfaldis sian mantelon. La malfelichaviro desfaldis sua mantelo.

Apud sufiksoal kun signifo Çkio rilatas alÈ onienkondukos ankau^ fakultative la sufikson ikkun la senco de Çkio devenas deÈ, Çkio rezultas deÈ, Çkioestas sekvaj^o deÈ.

Ekzemple. Tio estas nur infanaj^o:Tio estan nur infantikajo. Cetere tiuj dusufiksoj ne estos uzatos krom en la kazoj de verautileco, kiam la simpla finaj^o a (malpli preciza) ne sufic^as.

La prefikso ek indikos, kiel en Esperanto, komencon: ekklami ekkrii, ekdormiekdormi ktp., dum esk havos la precizansencon de ig^i tia: Ekzemple:malyuneski, maljunig^i, -- nokteski noktig^i. Ð

isk,kiu egalas al at- au^ it-eski (de kiuj oni povas konsideri g^in mallongigo) neestos uzata krom kun la verbaj radikoj, kajtradukos tion kion s-ro de Beaufront nomas Çla falsaj refleksivajverbojÈ. Ekzemple: troviski, trovig^i (=trovateski -- au^ troviteski).

ifhavos sian veran internacian sencon de igitia: belifi, igi bela;bonifi, igi bona; simplifi, igi simpla, ktp.

ig neestos uzata krom kun verboj: amigi,igi ami; kantigi, igi kanti;lernigi, igi lerni, ktp.

ac(nova sufikso) signifos Çprodukti nature, estigi, sekreciiÈ: floraci, igi flori;fruktaci, igi frukti; sangaci, igi sangi, ktp.

Sed oni ne diros sigaraci au^ armaci, kioestus absurda.

ersignifos kio portas (sama signifo kielyer en Ido primitiva). Kandelero, kandelingo, pomero,pomarbo; figero, figarbo;sigarero, cigaringo, ktp.

onhavas la sencon de unueco, kaj uzig^as pordeterminita aferode kiu la kolekto formas tuton: sablo,sablo, sablono, grajno desablo; grelo, hajlo, grelono, hajlero; kateno, kateno, katenono, katenero;cent, cent, centono,centono; dek, dek,dekono, dekono ktp. Estas interese rimarki,ke tiu sufikso estas la rekta kontrau^o dearo, kaj ne povas aldonig^i krom a vortojkiuj havas kolektivan sencon. Sablo = sabl-on-aro; kateno = katen-on-aro, samekiel cento = cent-on-aro.

el(nova sufikso) indikas fragmentecon, ne deuneco: sablono, grajno de sablo,sablonelo, fragmento de grajno de sablo;polvelo signifas peceto de polvo;fayrelo, sparko; vitrelo, fragmento de vitro ktp.

or, kiune estos uzata krom kun verbaj radikoj, signifos agento (1) kaj pli larg^eamatoro. Instrukti, instruktoro; inspekti, inspektoro.Kombine kun ad (sufikso dedau^ro) g^i gvidos nin al la hispana formo ador:kantadoro, paroladoro, pensadoro, korektadoro, ludadoro.

___

(1) istpluekzistos kun sia senco de profesio.

___

Resume:

Ido simpligitakonservas kun la senco primitiva la prefiksojn bo, ge, mal, mi, mis, ne,pre, re, retro, seu-les [??????????????????????] sufiksojn: ach, ad, aj,al, an, ar, atr, ebl, eg, em, end, es, estr, et, ey, id, il, in, ind, ism,ist, iv, iz, oz, ul, um, ur, uy.

Sep afiksoj havasmalsaman sencon ol en Ido primitiva. Tiujestas:

la prefiksoj: ek kaj mal.

la sufiksoj: er, if, ig,on, esk.

Ido simpligitaakceptas ses novajn afiksojn: des, ik, or, ac, el, isk,kaj forigas ij kajyun.

______

C^APITRO III

KOMPARAJ GRAMATIKOJ (1)

___

(1) La Kompletagramatiko kun la Exercaroestas preparataj. Ili aperos en au^tuno 1910.

___

___

IDO PRIMITIVA

Alfabeto. -- La alfabeto havas 28 literojn.

5vokaloj: a e i o u.

19konsonantoj: b c d f g h j k l m n p r s t v x y z.

4 digramoj: sh, ch, gu,qu.

Artikolo:La (c^iuj genroj kaj nombroj, krom antau^vorto kies pluralo ne povas esti indikata alimaniere ol per laartikolo).

En tiu kazo: le.

Substantivo.-- Karakterizita en la singulara de la finaj^oo; en la plurala per i.

La homo; plurale, lahomi.

Adjektivo.-- Finig^as per a(neakcentata), per al (akcentata), au^ perc^iu alia konsonanto krom s. La adjektivone varias en la pluralo, krom kiam g^i estas uzata kiel substantivo. En tiukazo, oni forigas la finaj^on a, kaj onialdonas en la pluralo i al la radiko. Eniuj kazoj, kie la pluralo de la adjektivo necesas por la klareco de lafrazo, oni aldons i al la finaj^oa.

Accent.-- Sur la antau^lasta silabo de c^iujvortoj, krom tiuj kun la infinitivaj finaj^oj ar, ir, or,la adjektivaj finaj^oj en el, kaj g^enerale en la vortoj kiuj finig^as per konsonanto alia olz antau^ata de e.

Akuzativo.-- Ne ekzistas, krom:

1¼ Kiam oni volas meti lakomplementon antau^ la subjekto: en tiu kazo oni uzas g^in nur por lasubstantivo, ne por la adjektivo.

2¼ por la relativaj pronomoj qua etqui.

En tiuj du kazoj oni aldonasn al la finaj^o.

Regulo de Pluralo:

1¼ c^e la artikolo: Plural pere antau^ adjektivo uzata substantive (nuren kelkaj kazoj).

2¼ c^e la substantivoj: peri aldonata al la radiko.

3¼ c^e la adjektivoj, oni formas lapluralon lau^ la kazoj:

(a -- per i aldonata al la radiko.

(b -- per ialdonata al la finaj^o (Vidu supre:adjektivo).

Adverbo.-- C^iam per e.

Personaj pronomoj:Singularaj: Me, tu, il, el, ol, ilu, elu,olu, au^ lu.

Pluralaj: Ni, vi, ili, eli,oli, (au^ li).

Posesivajpronomoj: Formig^as: per aldono de a al personaj pronomoj, escepte de singularo de la triapersono; en tiu kazo oni aldonas sa. Ekz.me-a, tu-a, il-sa, el-sa, ol-sa. Plurale:mei, tui, vii, lii, nii.

Montraj pronomoj: icaau^ ca, au^ ilca, elca, olca, (s.) ici au^ ci, au^ ilci, elci, olci,(plur.) ita au^ ta, au^ ilta, elta, olta.

iti au^ ti, au^ ilti, elti,olti.

co kaj to.

Relativajpronomoj

1¼ subjekto: Qua (sing.) Qui(plur.)

2¼ komplemento (akuzativo): Quan(sing.) Quin (plur.)

quo.

Komparativo kajsuperlativo.

plu... kam (pli ol).

min... kam (moins que).

la max... de au^ di.

minim... de au^ di.

Verbe

Activa.

Infinitivoj:ar, ir, or.

Indikativo: Presencoas, pasinto is, futuro os.

Kondicionalo:us.

Imperativo-subjunktivo: ez

Pasivo: 1¼ Analizaformo: verbo esar sekvata de laparticipo.

2¼ Sinteza formo:

Infinitivo: esar,esir, esor.

Indikativo:esas, esis, esos.

Imperativo-subjunktivo: esez.

Participoj:anta inta onta

ata ita ota.

IDO SIMPLIGITA

(Adjuvilo).

Alphabet. -- La samakiel c^e Primitiva Ido:

5vokaloj: a e i o u.

19konsonantoj: b c d f g h j k l m n p r s t v x y z.

4 digramoj: sh, ch, gu,qu.

Article.

Sing. la, plur. las (c^iujgenroj).

Substantivo. -- C^iamkarakterizata per la finaj^o o (pluraleos).

Homo:pluralo homos.

Adjektivo: C^iam finig^as per a (pluraleas).

Akcento. C^iam sur laantau^lasta silabo de c^iu vorto.

Akuzativo: Ne ekzistas.

Regulo de pluralo:Formig^as c^iam per aldono de s (artikolo, substantivoj, adjektivoj,pronomoj).

Adverbo. -- C^iam pere.

Personaj pronomoj:me, tu, il, el, it (au^ lo).

Nos, vos, ilos, elos, itos (au^ los).

Posesivaj pronomoj: Formig^as c^iam per aldono de a:Me-a, tu-a, il-a, nos-a, vos-a, los-a.

(Plurale: meas, tuas, nosas,vosas, etc.)

Montraj pronomoj:

cia (sing.)

cias (plur.)

tia (sing.)

tias (plur.)

cio kaj tio.

Relativaj pronomoj:

subjekto: qua (sing.), quas(plur.)

komplemento: que (sing. kajplur.)

Komparativo kajsuperlativo.

plu... quam

men... quam

la pley... de au^ ex

la min... de au^ ex

Verbo

Aktiva

Infinitivo:i.

Indikativo:Presenco an, pasinto in, futuro on.

Kondicionalo: un.

Imperativo-subjunktivo: en.

Pasivo:C^iam: la verbo est sekvata de la tau^gaparticipo.

Participoj:anta inta onta

ata ita ota.

KOMPARAJ TEKSTOJ

La subaj tekstoj estas prenitaj ellernolibroj de Ido. Estas tiuj mem kiujn la au^toroj de la lingvo prezentasoficiale kiel specimenojn.

Ido Primitiva

Me naskis, deino bluokula, de barbaragepatri, che la Kimeriani bona e vertuoza, qui habitas la bordo di marosenluma, herisata de rokaji sempre batata de sturmi.

Ibe on konocas apene la suno; la floriesas la muski marala, l'algi e la koloroza konki, quin on trovas en lafundo di l'golfeti dezerta. Ibe la nubi semblas sen koloro, ed ipsa lajoyeso esas poke malgaya; sed fonteni di malvarm aquo ibe fluas ek larokaji, e l'okuli di la yunini esas quale ta verda fonteni, en qui, surfundi di herbi ondoforma, su reflektas la cielo.

Mea praavi, tam antique kam ni povaskonocar, esis konsakrit a l'fora navigado sur mari quin tua Argonautinultempe konocis. Me audis, dum mea yuneso la kanti pri voyaji a l'polo; meesis bersata en la memoro de l'glacyi flotanta, di la nebuloza marilaktosimila, di l'insuli plena de uceli, qui kantas en sua hori, eflugeskante omni kune obskurigas la cielo.

___

La progresi di la cienco e dil'industrio dum la deknovesma yarcento multigis grandege la relati interomna civilizita populi: la fervoyi e la vapornavi proximigis li reciproke,la telegrafilo, la telefonilo supresis la disto inter li.

Mem ti, qui ne ekiris e nultempe ekirosek sa patrio, povas su vidar subite avan stranjeri veninta per motorveturoo per direktebla aernavo. Or nulu povas savar omna stranjera lingui, e memtre malmulti en omna naciono povas savar un o du lingui di vicena landi.Esas do necesa, ke la mondo havez un linguo helpanta komuna por la rilatiinternaciona omnaspeca. Or ca linguo devas esar lernebla e kompreneblasenpene da la max granda nombro de personi: konseque, lamax bona linguo internaciona esas ta, qua prizentas ela max granda facilesopor la max multa homi: o ca difino suficas por determinarkomplete la solvo di la problemo.

Ido simplifita

Me naskin, bluokula diino, ex barbarasgepatros che la Kimerianos bonas e vertuozas, quas habitan la bordo de marosenluma, herisata de rokajos, sempre batata par la sturmos. Ibe on konocanapene la sulo; la floros estan la muskos maralas, las algos e la kolorozaskonkos, que on trovan en la fundo de l' golfetos dezertas. Ibe, la nubossemblan sen koloro, ed ipsa la joyeso estan poke malgaya; ma fontenos demalvarma aquo ibe fluan ex rokajos, e las okulos de las yunulinos estasquale tias verdas fontenos, en quas, sur fundos de herbos ondoformas, lacielo su reflektan.

Meas praavos, tam antique quam nospovan konoci, estin konsakritas a l'fora navigado sur maros, que tuasArgonautos nultempe konocin. Me audin, dum mea yuneso la kantos pri voyajosa l'polo; me estin bersata en la memoro de l'glacios flotantas, de lanebulozas maros laktosimilas, de las islos plenas de avios quas kantan ensuas horos e, ekflugante omnas kune, obskurifan la cielo.

___

La progresos de la scienco e de laindustrio dum la deknovesma sieglo multifin grandege la relatos inter omnascivilizitas popolos: la fervoyos e la vapornavos proximifin los reciproke;la telegrafilo, la telefonilo supre in la disto inter los.

Mem tias, quas ne exirin e nultempeexiron ex sua patrio, povan su vidi subite avante stranjeros venintas permotorveturo o per direktebla aernavo. Or nula povan savi omnas stranjeroslinguos, e mem tre malmultas en omna naciono povan savi un o du linguos devicenas landos. Estan do necesa, ke la mondo haven un linguo ajuvantakomuna por la relatos internacionalas omnaspecas. Or cia linguo devan estilerneble e komprenebla senpene per la pley granda nombro da personos.Konseque, la pley bona linguo internacionala estan tia,qua prezentan la pley granda facileso por la pley multashomos: e cia defino sufican por determini komplete la solvode la problemo.

ALIAJ TEKSTOJ EN ADJUVILO

___

Simpla, flexebla, harmonioza, vereinternacionala, en suas elementos, Adjuvilo prezentan a la mondo civilizitala sole vera solvo de linguo ajuvanta. Nam tre facila por homos nemulteinstruktitas, it estan komprenata sen peno per la personos boneedukitas.

___

Algunas dagos dastudado ed exercado plene sufican ne sole por komprendi, lekti e skriptiperfekte la nova linguo, ma ankore por paroli it kunfacileso.

A la personos, que vu volun konverti al'Adjuvilo vu nur bezonan montri un texto, e samtempe adporti avante losasokulos la sama texto en altras sistemos de linguo internacionala: pronteilos vidon la granda supereso de la sistemo que nos prezentan a vuhodie.

La precipuas qualesos, que havanAdjuvilo super las altras sistemos, estan la sequantas: a) absolutainternacionaleso de elementos ed absenteso de formos arbitrialas, sive enla gramatiko, sive en la vokabularo; b) perfekta regulozeso e simpleso dela gramatiko, talmaniere, ke tia extrema simpleso ne nocan, ma, kontraleajuvan la klareso de la linguo.

c) Quale vu povan facile konstati lektante par voco lauta la texto que vu havan sub l'okulos, Adjuvilo estan rimarkinde sonora, e tia granda qualeso estan tre importanta, nam it faranla linguo tre facile komprendebla ed agrabla en la parolado.

d) Fine, un ex la pley importantasqualesos de Adjuvilo estan sua granda simileso a un linguo naturala: Vupovan rimarki ke, progresante poke e poke, la linguo internacionalaaquirin, en omna nova proyekto, una plu granda naturaleso: Volapuksimilesin a nula linguo naturala; Esperanto ja havin ula simileso, ma kunkaraktero specala que farin it tro malproxima de nosas vivantas linguos.Ido havan un plu granda naturaleso quam Esperanto, ma kun multasst[r?]angajos. Fine Adjuvilo tale similesan a un nov-latina naturalalinguo, ke on preske konfundun it kun la linguo espana. Num on faron tianaturaleso ankore pli granda par l'adopto de l'ortografio nov-latina? Me nesavan: tio ne dependan de l'autoro de Adjuvilo, ma de la homos quas uzon ite decidon pri ita sorto.

Nur un kozo estan certa: Adjuvilo estan pluperfekta quam las antealas proyektos; [i]t posedan losas qualesos, sen havilosas defektos. Quare? Num pro la merito de sua autoro? Tote ne! Nur proke, venante dop itos, il profitin losa sperienco, ed estan la frukto e larezulto de la laborado de tota generaciono de valorantas e sciencozashomos, quas konsakrin sua vivo e sua forteso al la studado de tia humanaquestiono.

Profesoro Espereme

___

Patronosa

Patro nosa, qua estan en cielos, santaesten tua nomo, advenen tua regno, esten farata tua volo, quale en cielos,tale anke sur la tero. Nosa pano omnadaga donen a nos hodie; nosas ofendospardonen a nos quale nos pardonan a nosas ofendantos, e ne lasen nos falien tento, ma liberifen nos de malbono. Amen!

___

Peizajo de Ameriko sub laluno

Chateaubriand

La luno su montrin super las arboros,ye la opoze-situata horizonto. L'astro solitara poke e poke adalte iradinen la cielo: yen it pace sequadin sua azura voyo, yen it ripozin sur gruposde nubos, quas estin similas a l' pinto de altas montos kronizitas pernievo. Tias nubos, flexante e desflexante suas velos, su desfaldadin enzonos diafanas de blanka sateno, su dispersin en malpezozas flokos despumo, o formin en la cielo amasos de blindifanta vato, tam dolcas por l'okulo, ke on kredin sentadi losa moleso ed elastikeso.

La sceno sur tero ne estin menravisanta: la brileso bluatra e velursimila de la luno, decensadin en lasintervalos de l' arboros, e shovin garbos de lumo til en la interneso de lapley profonda mallumajo. La rivero qua fluadin avante meas piedos, vice superdin en la bosko, vice reaparin, brilanta pro la stelaro de la nokto, queit reflektin en sua sino.

En stepo, che l'altra latero de larivero, la brileso de la luno dormadin sen movo sur las herbos. Betolosagitatas per la venteto e dispozitas ibe ed hike, formadin islos de ombrosflotantas sur tia maro senmova de lumo.

Apude, omno estun estinta silenco eripozo, sen laalo de algunas folios, la trapaso de vento subikta, lagemados de la strigo; malproxime, on audin momente la senekoas mugados dela katarakto Niagara, quas, en la kalmeso de la nokto estin ripetatas dedezerto a dezerto, ed expirin tra la silvos solitaras.

La grandeso, l'astonanta melankolio detia spektaklo, ne povus esti expresata en las homas linguos. La pley belasnoktos en Europo, ne povan doni ideo pri tio. Vane en nosas kulturatasagros, l'imagino provan su extensi: it renkontran omnaloke habiteyos dehomos; ma, en tias sovajas regionos l'animo gostan su malproximifi enoceano de silvaros, planadi sur l abismos de la kataraktos, meditadi chel'bordo de la lagos et de la fluvios.

ALDONO

___

La s dela pluralo.

La sestas nekompareble la formo la plej internacia de la pluralo.

Oni trovas g^in: en la kvar eu^ropajlingvoj la plej disvastig^intaj en la mondo, -- c^ar tiuj kvar estas laoficialaj lingvoj de 28 au^ 29 landoj: la angla, la hispana, lafranca kaj la portugala. Se oni ne trovus g^in en iu ajn alia lingvo, tiosufic^us por doni g^in al la internacia lingvo, c^ar la branc^oj de tiujkvar lingvoj formas jam sumon de pli ol 350 milionoj daanimoj!

Sed tio tute ne estas la kazo. Las estas la karakterizaindikilo de la pluralo ne nur de la grandaj lingvoj kiujn nij^us menciis, sed ankorau^ de la primitivahind-eu^ropa.

G^i estas la formo de la pluralo en lasanskrita.

La grekakaj la latina havas g^in en c^iujdeklinacioj; la litova havas grandankategorion da vortoj kiuj formas sian pluralon per s. Jen punkto ankorau^ pli rimarkinda: ec^ la popoloj kiujfine perdis g^in en la oficiala lingvo, konservis g^in en pluraj dialektoj:Estas tiel ke oni diras en la gota vulfos(lupoj); en la malnova saksona: dagos(tagoj)... precize kiel en Adjuvilo!!

Amaso da italaj kampar-dialektojkonservis la s de la pluralo: kiel lapiemonta, la friula, la grisona,ktp...

Nur kialoj diktataj, ne de la scienco,sed de nepravigebla Çlingvistika sentoÈ povus kontrau^stari g^in perla pluralo per i.

Krome, la plej eminentaj sag^uloj kiujokupig^as pri la internacia lingvo kune anig^as iom post iom al las-pluralo, kiu estas ig^inta tiu de laAcadˇmia pro Interlingua, la direktorode kiu, s-ro Peano, estas klerulo kaj lingvisto universale aprezata(1).

(1) Ni estas kun bona kialo fieraj prila jug^o kiun s-ro prof. Peano ne timis liveri publike priAdjuvilo, kiu estas, li diras, Çun grandprogr¸s sur l'Ido.È Discussiones,junio 1910, pag^o 106 (eld. Fratres Bocca, Torino).

La infinitivo per i.

La finaj^o i estas, en lingvo internacia kiu pretendas por c^iu tipo devorto finaj^on (vokalan) apartan, la solakonvena por indiki la infinitivon (vidu c^apitron 2,paragrafon 5).

Sed g^i proponas sin cetere per siainternacieco:

Oni renkontas la i kiel indikilo de la infinitivo en la latina: pati et mori. Onitrovas g^in en la litova, en c^iujinfinitivoj sen escepto. G^i estas la indikilo infinitiva de lahungara, ankau^ de la c^eÍa, la kroata, laserba, kaj de pluraj aliaj lingvojslavaj; la verboj rusaj finig^as perti. Lau^ kurioza koincido oni renkontasg^in ec^ en la japana.

Fine, la i kiel finaj^o de la infinitiva formo de la verbo estaskonata de pli ol 30 milionoj da francoj, dec^iuj au^ preskau^ c^iuj italoj, kaj degranda nombro de hispanoj kaj deportugaloj. La evoluado de la lingvojnovlatinaj estas foriginta la finan r enc^iuj el la lingvoj de kiuj la skribado ne estas fiksinta la formon. Ec^ enla oficiala franca, la r de la infinitivode la unua konjugacio ne plu prononcig^as: oni skribas aimer sed oni prononcas aimˇ.

En c^iuj la kampar-dialektoj francaj:normanda, pikarda, burguinja, franc-komta ktp, kaj en c^iuj sudaj, lar de la dua konjugacio estas falinta, kajoni diras dormi, veni, couri, pordormir, venir, courir (1). Estassame c^e la italaj kampar-dialektoj kaj c^e iuj hispanaj. Ankorau^ plibone, oni renkontas en tiuj diversaj dialektoj bonan nombron de verboj dela unua kaj de la tria konjugacio kiuj havas i-forman infinitivon (ekzemple couchi, toussi,plouri, pleuvi, por coucher,tousser, plourer, pleuvoir).

___

(1) Ni estas longe for de ladormar, venar, kaj kurar deIdo.

Kiun formon oni povusbone kontrau^starigi al g^i en la nomo deinternacieco?

La verba finaj^o per n.

Same kiel las estas la karakterizaj^o hind-eu^ropa de la pluralo, la litero n estas la plej elstara karakterizaj^overba de la sama familio. Tiu litero trovig^as c^e la triapersono de la pluralo de la lingvoj latinaj kaj novlatinaj, kiel ankau^ c^ela participo au^ gerundio de la samajlingvoj.

Oni trovas g^in kiel la verba finaj^oen la germana, en la flandra kaj en pluraj lingvoj au idiomoj g^ermanaj. Lapersa posedas kiel verba finaj^o:-on, la pehlva: -an; lasanskrita: -un, la greka:-ein, la teu^tona: -an,-en, -in, -on; la anglo-saksa kaj la gota:-an, la irlanda: -an, -on (au^-om), -un; la bretona: -an kaj -on. La verban plie retrovig^as en c^iuj hindaj lingvojde la dravida familio. La tamula,rimarkinde, posedas g^in en c^iuj tensoj (precipe en la unua persono de lasingularo kaj de la pluralo, kaj en la tria de la singularo).

Kiom povas gravi kontrau^ tio lasento lingvistika de s-ro deBeaufront?

[ornamaj^o]

___

Nomo kaj loko de presejo?